«Η Σχολή της Χίου ως πεδίο ιδεολογικών συγκρούσεων»

Κείμενο του Κώστα Ζαφείρη, το οποίο αφορά τη παρουσίαση του βιβλίου του Μάρκου Μισσέ στο Πνευματικό Κέντρο Καρδαμύλων.

«Η Σχολή της Χίου ως πεδίο ιδεολογικών συγκρούσεων»

του Μάρκου Μισσέ, εκδόσεις Άλφα Πι, Χίος 2026

Καρδάμυλα 3 Αυγούστου 2026

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του Μάρκου Μισσέ μας δίνεται η ευκαιρία να ανασυνθέσουμε μια ολόκληρη εποχή, μια εποχή πλούσια σε ιστορικές εξελίξεις σε όλα τα επίπεδα.  Τις επιπτώσεις αυτής της ιστορικής περιόδου μπορούμε να τις δούμε σε δυο επίπεδα: από τη μια πλευρά στο επίπεδο των ευρωπαϊκών εξελίξεων που καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την ιστορική ταυτότητα της ηπείρου μας, κι από την άλλη πλευρά στο επίπεδο του ελληνικού χώρου, του υπόδουλου ελληνισμού και πιο συγκεκριμένα της ιδιαίτερης πατρίδας μας.

Ας προσπαθήσουμε να φέρουμε στη μνήμη μας τα γεγονότα της περιόδου. Ακριβώς την περίοδο που ιδρύεται, εδραιώνεται και ανθεί η Σχολή της Χίου, από το 1792 έως το 1821 τα ιστορικά γεγονότα σφραγίζουν τις εξελίξεις. Η έκρηξη της μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης και τα μηνύματα της που διατρέχουν ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, και τον ελληνικό χώρο. Η άνοδος του Ναπολέοντα και η προσδοκία της μεταφοράς των επαναστατικών μηνυμάτων στην Ανατολή. Η κυκλοφορία των ιδεών, μέσα από έντυπα, εκδόσεις, σχολεία, εφημερίδες, βιβλία. Η πολύπλευρη επένδυση στην εκπαίδευση. Ο «φωτισμός του Γένους» για να χρησιμοποιήσουμε τη γλώσσα της εποχής, που περικλείει το πολιτικό αίτημα για την αυτονομία και την ανεξαρτησία του. Η επαναστατική δράση του Ρήγα Φεραίου, ας μην ξεχνάμε ότι ανάμεσα στους συντρόφους του ήταν και δυο χιώτες ο Ευστράτιος Αργέντης και ο Αντώνης Κορωνιός. Τα πρώτα επαναστατικά σκιρτήματα και η ίδρυση και δράση της Φιλικής Εταιρείας.

Βρισκόμαστε λοιπόν σε μια ιστορική περίοδο μιας βαθιάς πολιτισμικής μεταβολής, η οποία χαρακτηρίζεται από στοιχεία συνέχειας και ασυνέχειας, από τομές και ρήξεις, από αντιπαραθέσεις και διαπάλη μεταξύ των υποστηρικτών του status quo και όσων το αμφισβητούν. Ο απόηχος αυτών των συγκρούσεων σε όλα τα πεδία δεν είναι δυνατόν να αφήσει ανεπηρέαστο το χώρο της εκπαίδευσης.

Όλα αυτά που συνοπτικά προσπάθησα να περιγράψω έχουν τον αντίκτυπό τους στην ίδρυση και στην πορεία της Σχολής της Χίου.  Καθρεφτίζονται στο πρόγραμμα σπουδών, στο περιεχόμενο των μαθημάτων, στους τρόπους διδασκαλίας, στη σύνθεση του εκπαιδευτικού προσωπικού αλλά και των μαθητών, στις υποδομές και το εκπαιδευτικό υλικό της Σχολής. Επιτρέψτε μου όμως στο σημείο αυτό τέσσερις παρατηρήσεις που έχουν κατά τη γνώμη μου καίρια σημασία:

• Η ίδρυση της Σχολής εδράζεται σε μια πλουσιότατη εκπαιδευτική παράδοση της Χίου κατά τους προηγούμενους αιώνες, η οποία παρουσιάζεται αναλυτικά στο βιβλίο. Η απόφαση για την ίδρυση της Σχολής αναβαθμίζει αυτή την παράδοση, είναι το μεγάλο βήμα που θα αποδώσει καρπούς τα επόμενα χρόνια.
• Η Δημογεροντία της Χίου, αυτή η ιδιότυπη μορφή αυτοδιοίκησης, επενδύει χωρίς ενδοιασμούς στην εκπαίδευση. Φέρνει στο επίκεντρο την πρωτοβουλία για υψηλού επιπέδου διδασκαλία, ξοδεύει κόπο και χρήμα. Μάλιστα όπως φαίνεται από την εξέλιξη των γεγονότων έχει και μια σημαντική αυτονομία στις αποφάσεις της: προσκαλεί το διαφωτιστή Νεόφυτο Βάμβα, παρά την αντίθεση της επίσημης εκκλησίας και του Πατριαρχείου.
• Η Χίος σ’ όλους αυτούς τους αιώνες δεν έχει χάσει την επαφή και την επικοινωνία της με τους κύκλους σκέψης και παιδείας, τόσο στον ελληνικό χώρο όσο και στη Δύση. Οι νέες ιδέες κυκλοφορούν, συζητιούνται, επηρεάζουν. Σε όλη την πορεία της Σχολής της Χίου ξεχωρίζει η κυρίαρχη μορφή του χιώτη σοφού, του Αδαμάντιου Κοραή. Ο Κοραής, παρά τη γεωγραφική απόσταση που τον χωρίζει από το νησί, ανησυχεί, φροντίζει, στέλνει βιβλία, δίνει συμβουλές. Στην ουσία έχει κύριο και πρωταγωνιστικό ρόλο στην πορεία της Σχολής.
• Καταληκτικά, η Χίος στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα δεν είναι μια απομονωμένη νησιωτική πρωτεύουσα στην άκρη του Αιγαίου. Μας προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι μαζί με άλλες πόλεις , ενδεικτικά αναφέρω τις Κυδωνίες και τη Σμύρνη, βρίσκεται στο επίκεντρο των εκπαιδευτικών τεκταινομένων, την διαπερνούν οι ιδέες και οι αντιλήψεις του Διαφωτισμού και τα κελεύσματα της εποχής.

Όπως όμως αναφέραμε νωρίτερα, η δημιουργία της Σχολής της Χίου δεν γίνεται σε μια περίοδο κενή από εξελίξεις. Τα ιστορικά, πολιτικά και ιδεολογικά συμβάντα, τροφοδοτούν την πραγματικότητα στη Χίο, το περιεχόμενο των σπουδών, τις επιλογές των προσώπων και τις διαδρομές τους. Γι’ αυτό και το κλειδί ανάγνωσης που επιστρατεύει ο συγγραφέας είναι πράγματι εύστοχο και καίριο. «Η Σχολή της Χίου ως πεδίο ιδεολογικών συγκρούσεων» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο τίτλος του βιβλίου.

Η σύγκρουση δυο αντίθετων ιδεολογικών και πολιτικών ρευμάτων, των διαφωτιστών από τη μια και των συντηρητικών από την άλλη, διαπερνά και τις εξελίξεις αναφορικά με τη Σχολή της Χίου. Όπως εμβληματικά συμπυκνώνεται στην αντιπαράθεση των δυο ξεχωριστών προσωπικοτήτων που σφράγισαν την πορεία της Σχολής, του Αθανάσιου Πάριου και του Νεόφυτου Βάμβα, εμφανίζει ανάγλυφη μια οξύτατη ιδεολογική και πολιτική διαμάχη η οποία τελικά καθρεφτίζει δυο διαφορετικούς κόσμους σε αντίθεση μεταξύ τους. Η διαμάχη αυτή, η αντιπαραβολή 2 κόσμων όπως είπαμε ανατέμνεται και ζωντανεύει στο βιβλίο που παρουσιάζουμε. Ο συγγραφέας με τρόπο ευσύνοπτο αλλά με διαρκή αναφορά στις πηγές και με αναλυτική τεκμηρίωση, μας παρουσιάζει τις όψεις και τις πτυχές αυτής ιδεολογικής, πολιτικής και εκπαιδευτικής αντίθεσης.

Ο Αθανάσιος Πάριος με την ισχυρή αντίθεσή του στα μηνύματα του Διαφωτισμού και της δυτικής παιδείας εκπροσωπεί έναν κόσμο προσκολλημένο στις αξίες της παράδοσης, περιχαρακωμένο στις επιταγές της επίσημης εκκλησίας και στις ιερές γραφές, δύσπιστο έως αρνητικό στους νεωτερισμούς και στα καινοφανή διδάγματα που έρχονται από την Εσπερία. Σε τελική ανάλυση και σε πολιτικό επίπεδο το έργο του Πάριου απεικονίζει την ισχυρή  αντίθεση του Πατριαρχείου στο πνεύμα της εποχής, μάλιστα έχει πρωτεύοντα ρόλο. Παράλληλα υπερασπίζεται την προσήλωση στο «παλαιό καθεστώς» καταδικάζει τις επαναστατικές απόπειρες που καταστρέφουν την καθιερωμένη τάξη των πραγμάτων. (1)Ταυτόχρονα όμως, παρά τους ενδοιασμούς και τη δυσπιστία του, ο Πάριος, πιστεύει στην αξία της παιδείας, ιδωμένης βέβαια με τους δικούς του όρους και περιορισμούς που περιγράψαμε. Γι’ αυτό και είναι σημαντική η προσφορά του ειδικά το πρώτο κρίσιμο διάστημα της ίδρυσης και της εδραίωσης και σταθεροποίησης της Σχολής. Αποδεικνύεται εκ του αποτελέσματος ορθή η επιλογή των Εφόρων να επιμείνουν πιεστικά στην ανάληψη της σχολαρχίας από τον Πάριο παρά τους δισταγμούς και τις επιφυλάξεις του(2).  Χρειάζονται μια προσωπικότητα με κύρος και φήμη, υπεράνω πάσης υποψίας ως προς τις νεωτερικές ιδέες, για να δημιουργήσουν και να εδραιώσουν την αξιοπιστία και το κύρος της Σχολής. Ο Πάριος παραιτείται, στην ουσία οδηγείται σε παραίτηση, εκτός των άλλων και λόγω προχωρημένης ηλικίας, όταν έχει ολοκληρώσει τον κύκλο του, την αρχική φάση της Σχολής και έχει εξαντλήσει τα όρια και τους ορίζοντές του.

Η διάδοχη κατάσταση, θα αργήσει για 4 χρόνια. Παρότι ο Κοραής έχει προτείνει με ενθουσιασμό την ανάληψη της σχολαρχίας από το μαθητή του Νεόφυτο Βάμβα(3), ο ίδιος ο Βάμβας διστάζει και καθυστερεί την οριστική του απόφαση. Εν πρώτοις η επιρροή των ιδεών του Αθανασίου Πάριου στην πραγματικότητα της Χίου, είναι ακόμα ισχυρή(4). Κι επίσης ο Βάμβας μεταφέρει ξεκάθαρες ιδέες  ως προς τη νεωτερικότητα και το πρόγραμμα των σπουδών της Σχολής. Απαιτεί εκ των προτέρων εγγυήσεις ότι θα μπορεί να εφαρμόσει το εκπαιδευτικό του πρόγραμμα.  Όταν τελικά φτάνει στη Χίο ο Βάμβας και αναλαμβάνει καθήκοντα το 1815 ο ρηξικέλευθος για την εποχή προσανατολισμός είναι γεγονός. Σπουδή των θετικών και φυσικών επιστημών, κάτι που καταδίκαζε ο προηγούμενος σχολάρχης, στροφή σε χρηστικές γνώσεις (ανάμεσά τους μαθήματα της ναυτικής τέχνης!), ακόμα και διεξαγωγή πειραμάτων σε ένα από τα πρώτα εργαστήρια φυσικής και χημείας που φτάνει στην ανατολή και αφήνει έκπληκτους τους περιηγητές. Ο αριθμός των μαθητών της Σχολής πολλαπλασιάζεται όπως και η ακτινοβολία της και η προσέλκυση μαθητών εκτός Χίου. Οι υποδομές επεκτείνονται, για παράδειγμα με το κτήριο της Βιβλιοθήκης (1817)  καθώς και το τυπογραφείο (1819). Χαρακτηριστικά, ο Κοραής σε επιστολή του εξομολογείται ότι έκλαψε με δάκρια χαράς όταν έπιασε στα χέρια του το πρώτο βιβλίο τυπωμένο στη Χίο(5). Ο Βάμβας, ταγμένος στη διαφωτιστική – προοδευτική παράταξη δεν διστάζει παρά τις αντιδράσεις, οι καταγγελίες και οι συγκρούσεις δεν λείπουν. Κι  εδώ διαπιστώνουμε πόσο ισχυρή ήταν η επιρροή του Κοραή αλλά και η υποστήριξη των εφόρων της Σχολής. Άλλωστε, αυτός είναι ο πολιτικός αντίκτυπος των νέων ιδεών, ο Βάμβας από πολύ νωρίς, από το 1808 στο Παρίσι όπου βρισκόταν,  έχει μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία.

Συμπερασματικά μιλώντας, κάτι που μας επιτρέπει η παράθεση αντιλήψεων και γεγονότων από το έργο του Μάρκου Μισσέ, διαπιστώνουμε ότι και οι δυο προσωπικότητες είχαν το δικό τους καθοριστικής σημασίας ρόλο σε διαφορετικές περιόδους της πορείας της Σχολής: ο Πάριος στα κρίσιμα χρόνια της ίδρυσης και της σταθεροποίησης του χιώτικου διδακτηρίου, ο Βάμβας στα χρόνια της ακτινοβολίας και της ευρύτερης απήχησης. Παρά τις διαφορές τους, τις μεγάλες διαφορές τους, πρόσφεραν αμφότεροι με επιμονή και φροντίδα για την παιδεία. Γι’ αυτό αξίζει να τους μνημονεύουμε για την προσφορά τους παρά τις αποκλίσεις τους.

Το τέλος, προσωρινό όπως αποδείχθηκε, της Σχολής της Χίου ήρθε με την Καταστροφή του 1822. Ήδη όμως από τον Απρίλιο του 1821, με την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης η Σχολή έχει διακόψει τη λειτουργία της, ο Βάμβας έχει δραπετεύσει κρυφά από το νησί. Έχει προηγηθεί εγκύκλιος του Πατριαρχείου η οποία διατάσσει τη διακοπή της λειτουργίας της Σχολής για να μην ερεθίζονται οι Τούρκοι. Την καταστροφή της Σχολής θρηνεί ο Κοραής το 1823 : «είχαν (οι Χίοι) το κάλλιστον της Ελλάδος Γυμνάσιον, συνήθρησαν αυτοί πρώτοι και κατέστησαν δημόσιαν βιβλιοθήκην, πρώτοι αυτοί τυπογραφία, και ό,τι κατόρθωσαν τότε οι υπόδουλοι Έλληνες δεν κατόρθωσεν κανέν δουλωμένον έθνος επί της γης»

Θα ήθελα, χωρίς να σας κουράσω, να κλείσω με δυο καταληκτικές παρατηρήσεις:

Η ίδρυση και η διαδρομή της Σχολής της Χίου αποτελεί ένα από τα ταυτοτικά στοιχεία που διαμόρφωσαν ακόμα και τη σημερινή, τη σύγχρονη ταυτότητα της χιώτικης κοινωνίας. Η αγάπη και η φροντίδα για την εκπαίδευση και τη γνώση είναι κάτι που και σήμερα, σε φυσικά αλλιώτικες εποχές, μας χαρακτηρίζει ως κοινότητα. Αν και στην ιστορία δεν είναι πάντα δόκιμο να κάνουμε υποθέσεις, δεν μπορώ να αντισταθώ στον πειρασμό να αναρωτηθώ ποια θα ήταν η εξέλιξη αν δεν μεσολαβούσαν τα γεγονότα των Σφαγών και της ολοκληρωτικής καταστροφής της Σχολής. Το βιβλίο που παρουσιάζουμε απόψε μας επιτρέπει να ανασυνθέσουμε τη διαδρομή αυτή, τα ιστορικά, ιδεολογικά και πολιτικά της επίδικα και γι’ αυτό οφείλουμε ευχαριστίες στο συγγραφέα και στους εκδότες του.

Κι ακόμα, κάτι που ως προβληματισμό το έχω καταθέσει και παλιότερα, θα ήθελα να αναρωτηθούμε, πόσο λείπει από τα προγράμματα της εκπαίδευσης όλων των βαθμίδων το στοιχείο της τοπικής ιστορίας. Πόσο λίγα μαθαίνουμε για σημαντικές στιγμές της ιστορικής διαδρομής του τόπου μας, όπως η γενοβέζικη και η οθωμανική κατάκτηση και τα τραγικά γεγονότα που ακολούθησαν. Η ίδρυση, η πορεία, η καταστροφή αλλά και η αναγέννηση τους κατοπινούς χρόνους της Σχολής της Χίου είναι από τα λαμπρότερα, από τα πιο αξιοπρόσεκτα στοιχεία αυτής της ιστορικής πραγματικότητας. Έχουμε πραγματικά ανάγκη να ανατρέχουμε σ’ αυτά, να γινόμαστε κοινωνοί της προσφοράς τους και πολύ περισσότερο να μεταδίδουμε αυτή τη γνώση στις γενιές που ακολουθούν. Η συμβολή και του Μάρκου Μισσέ και των εκδόσεων Άλφα Πι στον εμπλουτισμό της χιακής βιβλιογραφίας είναι πράγματι αξιοζήλευτη στην τοπική μας αυτογνωσία, γι’ αυτό και πράγματι τους αξίζουν τα ειλικρινή μας συγχαρητήρια.

*Κώστας Ζαφείρης – Ιστορικός

Share on Facebook

Post on X

Follow us

Save