Πρόσφατα συζητούσα με μια νεαρή κοπέλα για διάφορα θέματα. Η συζήτησή μας περιστράφηκε κυρίως γύρω από το μεταναστευτικό, τη διαχείρισή του και, κυρίως, τη σπέκουλα που γίνεται πάνω σε αυτό από ακροδεξιούς κύκλους, οι οποίοι προσπαθούν να μετατρέψουν ένα σύνθετο κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα σε εργαλείο φόβου, αγανάκτησης και πολιτικής επιρροής.
Κάποια στιγμή χρησιμοποίησα μια έκφραση που θεωρούσα αυτονόητη:
«Οι μετανάστες αναζητούν στην Ευρώπη τη γη της επαγγελίας».
Η απάντηση με αιφνιδίασε:
«Και τι επαγγέλλονται, αφού οι περισσότεροι είναι ανεπάγγελτοι;»
Χρειάστηκε να εξηγήσω τι σημαίνει «γη της επαγγελίας» και τι ακριβώς εννοούσα.
Το περιστατικό, όμως, μου έμεινε.
Την επόμενη ημέρα αποφάσισα να κάνω ένα μικρό, άτυπο «πείραμα». Ρώτησα δύο ακόμη νέους, περίπου στην ίδια ηλικία. Έναν τρία χρόνια μικρότερο και έναν δύο χρόνια μεγαλύτερο. Κανένας τους δεν γνώριζε την έκφραση.
Συνέχισα να ρωτώ κι άλλους νέους.
Η απάντηση ήταν σχεδόν πάντα η ίδια.
Δεν γνώριζαν.
Και μιλάμε για νέους που έχουν τελειώσει διαφορετικά σχολεία, σε διαφορετικές χρονιές, που έχουν ακολουθήσει διαφορετικές επαγγελματικές ή ακαδημαϊκές διαδρομές.
Τότε άρχισα να αναρωτιέμαι: τι έχει πάει τόσο στραβά;
Και σήμερα, με τα αποτελέσματα του PISA 2025, η ανησυχία αυτή γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Ένα σημαντικό ποσοστό των μαθητών μας εμφανίζει σοβαρές αδυναμίες στην κατανόηση κειμένου, ενώ η εικόνα είναι εξίσου ανησυχητική και σε άλλους τομείς. Δεν χρειάζεται να επαναλάβω εδώ όλους τους αριθμούς. Είναι διαθέσιμοι σε όλους. Όποιος ενδιαφέρεται, μπορεί να τους αναζητήσει και να ενημερωθεί.
Το πραγματικό ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο πόσο χαμηλά βρισκόμαστε.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Γιατί φτάσαμε εδώ;
Τι απέτυχε;
Το σχολείο;
Η οικογένεια;
Η κοινωνία;
Η πολιτεία;
Ή μήπως όλοι μαζί;
Σε μια κοινωνία που, παρά τις τεράστιες δυσκολίες της, προσπαθεί να προσφέρει στα παιδιά της περισσότερες ευκαιρίες από όσες είχαν οι προηγούμενες γενιές, πώς καταλήξαμε να έχουμε νέους που δυσκολεύονται να κατανοήσουν ένα κείμενο;
Πώς γίνεται σε μια εποχή όπου η πληροφορία βρίσκεται κυριολεκτικά παντού, η γνώση να μοιάζει τόσο μακρινή;
Δεν έχουμε έλλειψη πληροφορίας.
Έχουμε ίσως έλλειψη κινήτρου.
Και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος.
Οι νεότερες γενιές μεγάλωσαν μέσα σε μια πραγματικότητα που, για πρώτη φορά στην ιστορία, τους παρέχει απίστευτες δυνατότητες πρόσβασης στη γνώση, στην τεχνολογία και στην πληροφορία.
Όμως υπάρχει και μια παγίδα.
Όταν τα πάντα μοιάζουν δεδομένα, τίποτα δεν μοιάζει να αξίζει πραγματικά την προσπάθεια.
Οι προηγούμενες γενιές γνώριζαν από νωρίς ότι η ζωή δεν τους χρωστάει τίποτα.
Για να ξεφύγουν από το χωριό, από τα χωράφια, από μια ζωή περιορισμένων δυνατοτήτων, έπρεπε να προσπαθήσουν. Να σπουδάσουν. Να αποκτήσουν ένα επάγγελμα. Να εργαστούν σκληρά. Να κυνηγήσουν μια καλύτερη ζωή.
Η μόρφωση δεν ήταν απλώς ένα ακόμη εφόδιο.
Ήταν ο δρόμος της κοινωνικής και οικονομικής τους ανόδου.
Σήμερα, η κατάσταση είναι διαφορετική.
Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό πρέπει να ξαναμιλήσουμε στα παιδιά μας για την αξία της προσπάθειας.
Να τους πούμε κάτι που μπορεί να μην είναι ευχάριστο, αλλά είναι αληθινό:
Τίποτα δεν είναι δεδομένο.
Το βιοτικό επίπεδο που έχουν σήμερα δεν είναι εγγυημένο για αύριο.
Η οικονομική ασφάλεια της οικογένειας δεν είναι εγγυημένη για πάντα.
Η στήριξη των γονιών δεν μπορεί να διαρκεί αιώνια.
Και κανείς δεν τους χρωστά μια θέση εργασίας, ένα καλό εισόδημα ή μια αξιοπρεπή ζωή μόνο και μόνο επειδή γεννήθηκαν σε μια κοινωνία που τους έδωσε περισσότερες ευκαιρίες από τις προηγούμενες γενιές.
Ναι, οι οικονομικές δυσκολίες είναι πολλές.
Ναι, η αγορά εργασίας έχει αλλάξει.
Ναι, η κοινωνική κινητικότητα δεν είναι αυτή που θα έπρεπε να είναι.
Αλλά υπάρχει και μια άλλη πραγματικότητα που δεν πρέπει να φοβόμαστε να κοιτάξουμε κατάματα:
Ένα παιδί που δεν μαθαίνει να διαβάζει, να κατανοεί, να σκέφτεται και να αμφισβητεί, δεν είναι απλώς ένας μαθητής που απέτυχε σε ένα τεστ. Είναι ένας αυριανός πολίτης που θα είναι πολύ πιο εύκολο να χειραγωγηθεί.
Και εδώ το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Γιατί όταν ένας νέος δεν έχει τα εργαλεία να κατανοήσει ένα κείμενο, να αξιολογήσει μια πληροφορία, να ξεχωρίσει το επιχείρημα από τη δημαγωγία και το γεγονός από την προπαγάνδα, τότε γίνεται εύκολο θύμα εκείνων που φωνάζουν περισσότερο.
Των κάθε λογής δημαγωγών.
Των κάθε λογής λαϊκιστών.
Εκείνων που προσφέρουν απλές απαντήσεις σε σύνθετα προβλήματα.
Και τότε το κενό της παιδείας δεν είναι πλέον μόνο εκπαιδευτικό πρόβλημα.
Γίνεται πρόβλημα δημοκρατίας.
Γι’ αυτό δεν έχουμε την πολυτέλεια να προσπεράσουμε τα αποτελέσματα του PISA με έναν ακόμη καβγά μεταξύ κυβέρνησης και αντιπολίτευσης.
Δεν χρειαζόμαστε άλλες δικαιολογίες.
Δεν χρειαζόμαστε άλλες εκθέσεις που θα μπουν σε συρτάρια.
Χρειαζόμαστε μια σοβαρή συζήτηση για το τι σχολείο θέλουμε.
Τι πολίτες θέλουμε να διαμορφώσουμε.
Και, κυρίως, τι κίνητρο δίνουμε στα παιδιά μας για να μάθουν.
Γιατί η εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι απλώς ένα χαρτί που θα τους επιτρέψει να πάρουν ένα πτυχίο.
Πρέπει να τους δίνει τα εργαλεία για να σταθούν όρθιοι σε έναν κόσμο που αλλάζει.
Να μπορούν να κατανοούν.
Να μπορούν να κρίνουν.
Να μπορούν να αμφισβητούν.
Να μπορούν να διαβάζουν πίσω από τις λέξεις.
Να μπορούν να αντιστέκονται στη χειραγώγηση.
Και τελικά, να μπορούν να διεκδικήσουν τη ζωή που θέλουν.
Δεν μπορώ να αποδεχθώ ότι πάνω από τρεις στους δέκα νέους μπορεί να αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες στην κατανόηση ενός κειμένου και εμείς να το θεωρούμε απλώς έναν ακόμη αριθμό σε μια έκθεση.
Δεν μπορώ να το αποδεχθώ ως «φυσιολογικό».
Και, κυρίως, δεν θέλω να το αποδεχθούμε ως αναπόφευκτο.
Γιατί αν το αποδεχθούμε σήμερα, αύριο δεν θα έχουμε απλώς μια γενιά με λιγότερες γνώσεις.
Θα έχουμε μια γενιά με λιγότερα εργαλεία για να υπερασπιστεί την ίδια της την ελευθερία.
